Wilk w owczej skórze tradycji

KAZANIE

O HEREZJACH (a)

(W SKRÓCENIU)

KS. PIOTR SKARGA SI

––––––

"Strzeżcie się pilnie fałszywych proroków, którzy do was przychodzą w odzieniu owczym, a wewnątrz są wilcy drapieżni. Z owoców ich poznacie je.... Wiele ich rzecze mi dnia onego: Panie, Panie, izaliśmy w imię twoje nie prorokowali, i w imię twe czartów nie wyganiali, i w imię twe wiele cudów nie czynili? A tedy wyznam im: żem was nigdy nie znał...". (Św. Mat. R. VII, 15-16. 22-23).

Dziwnie potrzebna przestroga od fałszywych proroków, bo z nich idzie nieoszacowana szkoda na duszach i ludzkiem zbawieniu, na pobożności i dobrych obyczajach, na pokoju pospolitym i zgodzie i rozszerzeniu wszystkiego Chrześcijaństwa. Zbawienie nasze zawisło na prawdzie i wierze, którą z nieba objawioną mamy, która gdy się najmniejszym fałszem naruszy, wszystkie z nią, jako z fundamentem, zbawienie nasze upada. Słuszna tedy bardzo jest ta przestroga Pańska, strzeżcie się fałszywych proroków. Obaczmy, za pomocą Bożą, jako te fałszerze poznać, co ich są za owoce, jako się ich strzec.

PIERWSZA CZĘŚĆ

JAKO HERETYKI POZNAĆ, I CO ICH ZA OWOCE.

Czterma je znaki opisał Pan. Pierwszy, iż idą nieposłani: ani od Boga samego, ani od ludzi którym Bóg rząd w Kościele Swym poruczył, świadectwa żadnego nie mając. By je Bóg sam usty swemi posłał, dałby im cuda w rękę, jako dał Mojżeszowi i Apostołom i innym, i cudami wesprzeć by swego powołania mieli: a widzim iż nie tylko na prawdziwe, ale i na fałszywe za tych naszych wieków zdobyć się cuda nie mogą. By je zaś ci ludzie posłali które Pan Bóg gospodarze w domu swym uczynił, mieliby od nich świadectwo, którego iż nie mają, kto ich za samosłańce, wtręty i wlazy, którzy oknem a nie drzwiami idą, nie osądzi? kto onego co Pan Bóg u Jeremiasza i innych mówi, o nich rozumieć nie ma, iż szli a jam ich nie posłał, mówi Pan Bóg, iż kłamają mówiąc: Bóg mnie posłał, a ja o tem nie wiem (1)? jako o nich słów Pańskich rozumieć nie mamy: kto nie wchodzi drzwiami, ale włazi inędy do owczarni owiec, ten jest złodziej i rozbójnik (2)? Nie wiem jako się z tego sprawić mogą, i owszem tu się najbardziej wydają.

Drugim je znakiem opisał Pan, iż do nas idą, to jest do wiernych, do Synów kościelnych, tam gdzie już Chrystus i nauka Jego wsiana i wszczepiona jest, nie do pogaństwa, gdzie o wierze i Chrystusie nie słyszano, co stary Tertulian napisał: z nas wychodzą, nas wadzić, rozrywać, zamieszywać (3). Gdzie wsiał dobre zboże Pan Chrystus, tam diabeł swój kąkol podsiewa. Idź diable nowizny kopać! orać, pracować. Lecz mu tego Pan Bóg nie dopuszcza, bo proste pogańskie serca rozeznać by fałszywych proroków nie mogły, jako wierni poznać i ustrzec się ich mogą.

Trzeci znak Pan daje, suknię ich, iż się w owcze odzienie ubierają (4), to jest w Pismo, które fałszują, iż mówią tak pisano, a nie mówią, tak od Apostołów i w Kościele Bożym nauczano i podano. Bo pismo łacno kręcić, jako się oni na to ćwiczą, ale kazanie kościelne na sercach pisane wywracać się nie dopuści; i diabeł mówić może, tak pisano, i mówił zwodząc, ale nie na mowę patrz, lecz na koniec do czego wiedzie.

Przetoż czwarty znak Pan dał, wewnątrz są wilcy drapieżni. Skoro między owcami będą, zaraz je rozganiają: z jednej wiary uczynią dziesięć, z jednej owczarni uczynią dwadzieścia. I ono Pismo z którym idą, wnetże, jako wilcy między sobą się kąsając, targają.

Co ich za owoce? Jedne są w nauce, a drugie w obyczajach. W nauce, to ich owoc. – Co Kościół Apostolski po wszystkim świecie miał za potępione kacerstwo, czego odbieżeli wszyscy Chrześcijanie, to oni za artykuły wiary i za prawdę swej Ewangelii wzięli. Co już Kościół dawno przed tysiącem lat jadem i herezją osądził, i anathematyzował, to oni za zdrową naukę przynoszą. Rozumiejże jaki to owoc i jaka zdrada dusz ludzkich. Mogłoby się wyliczyć herezyj, które wszystkie Kościół miał za wyklęte, i sam czas złości i chytrości ich potępił: ci nasi je ogłaszają, a w tych pustkach i zawalinach, których ludzie odbieżeli, Chrystusa ukazują (5), smrodów zakopanych dobywają, jakoż ich za heretyki nie mieć? jakoż owocu tego nauki ich nie poznać iż jest gorzki, sprośny, i trucizny pełny? Byli już i zginęli tacy fałszerze, i ci co takich naśladują, poginą. Jeśli się pierwej kto na nich oszukał, tedy my oszukać się nie dawajmy, bo już potępieniem i zginieniem swojem przestrogę nam dali.

Drugie owoce do obyczajów służą, po których też łacno je poznać jeśli zdrową naukę mają, jeśli cnotę fundują, szczepią, polewają, ogradzają, bronią. Jest kilaś ich artykułów wiary, które nie tylo cnót i pobożności Chrześcijańskiej nie szczepią: ale ją obalają, wycinają, suszą, i korzeń jej morzą. Szaleje, kto z takiego ciernia figi zbierać chce, i na takim oście jagód szuka.

Na koniec owoc ich znać na wszystkiem Chrześcijaństwie. Jako wiele królestw kacerstwa pogubiły, jak je dały w ręce nieprzyjacielowi, jako nam wiele odpadło mocy, sławy, mienia, dochodów do obrony wiary chrześcijańskiej, kto bez żałości wymówić może? Czem Afryka, która tak wiele miała Chrześcijaństwa, zginęła, iż ją pogaństwo i Saraceni od tak wielu lat osiedli, izali nie heretyctwem, które się tam tak wielekroć wznawiało? Kraje one wschodnie, Syria, Persja, Egipt, Azja i one królestwa Greckie czem upadły? Nestorianie, Jakobitowie, Eutychianie, Ormianie, Monotelitowie, i inni heretycy wszystko pogubili i mocy tureckiej podali.

Jako herezje Anglią zwojowały, iż niewiastę za papieża i najwyższego biskupa mają: iż Purytanowie, którzy o zmartwychwstaniu i o nieśmiertelności duszy nic nie trzymają, rozkrzewić się musieli: i więcej ich jest niźli Kalwinistów: kto bez żałości wspomnieć może? Jako Niemcy te kacerstwa pomieszały, jakich grzechów i cielesności i nieposłuszeństwa i utraty męstwa rycerskiego namnożyły, trudno wymówić. Jako popsowały Flandrią, jako Francją, kto się wyżałuje i nad takiemi szkody Chrześcijaństwa i umniejszeniem wszystkiej mocy i sławy ludu Bożego napłacze? Takieć są owoce heretyckiego drzewa. Boże! obróć siekierę swoją na błędy ich, a same błędniki do siebie pociągnij, abyśmy wszyscy w jedności Wiary i dobrych uczynkach wielkie imię Twoje sławili.

Twierdza Wiary

WTÓRA CZĘŚĆ

JAKO SIĘ STRZEC FAŁSZYWYCH PROROKÓW, I O DRZEWIE ZŁEM I DOBREM.

Tak zaraźliwego powietrza, tak straszliwej trucizny, tak złego drzewa, słusznie Pan Jezus strzec się każe. Obyśmy to byli zaraz w czas uczynili! Złąśmy straż mieli; mniemaliśmy aby na świecie nie było pstrych i białych jako owce wilków, jednośmy tylo o szarych w lesie wiedzieli, a o domowych nikt z nas nie słyszał.

Te wieki ich narodziły; w Niemcach się takich wilków gniazdo zaczęło, i tu się też u nas rozrodziło, iż się tylo oganiać musim. Opatrujmyż się i grodźmy od nich i mocne ściany i mury stawmy, aby nas zaraza nie dochodziła.

Strzeżcie się, mówi Pan, wilków. Jakoż się ich strzec? powinni nasi, bracia nasi są, spólne z nimi mamy sąsiedztwa, towarzystwa, zjazdy, sejmy, obiady. Jako się ich strzec w takich swawolnych wolnościach i w tem królestwie, powiem trochę. Boże! byśmy i tę trochę wykonali.

Naprzód nie ważmy ich lekce; heretyctwo każde ten ma tajemny koniec, aby Chrystus prawdziwy i stary wyrzucony a nowy postawiony był, a Wiara Chrześcijańska w pogaństwo się obróciła. Bo ta jest myśl tego który wymyśla i stawi heretyctwa i apostazje, aby po staremu sam się Bogiem uczynił.

Nie słuchajmy ich gdy mówią, w jednego Boga z wami wierzym, o małe nam rzeczy idzie, zgodzim się, tylo tego a tego odstąpcie; nie wierz im nikt; wierz nam, cośmy ich świadomi. Usty w rzeczy jedno credo z nami mówią, ale wszystek wykład inakszy dają. Nie w tego Chrystusa wierzą co Katolicy, bo inszą o Nim naukę mają. Co stary o nich Tertulian napisał. Nie o ceremonie z nimi idzie, ale o wszystkie artykuły wiary, i o wszystkie sakramenta. Bo żadnego całego nie zostawują: każdy reformują. Patrz jak reformują: tak jako obraz rzezany, miasto otarcia, nos mu, potem ręce utrącają. Ceromonia-li to, wiara w Boga w Trójcy, wiara o prawdziwem ciele Pańskiem na ołtarzu, o ofierze i spowiedzi? Zgodzić się z nami nigdy nie mogą, jedno w Kościele Rzymskim i w jedności jego. Żadnych odstąpień z strony wiary nie pozwalajmy im, bo na obłudności i omyłkach i fałszach zasiedli, na tym warsztacie swoim chcą zawżdy chytrością nas łowić, a swoje przewieść.

Mów ich około wiary nigdy w żadnej sprawie nie przypuszczajmy, ani się w nie wdawajmy u stołu i na schadzkach innych. Jeśli się czego od nas nauczyć chcą, niech na to czas i osoby do tego służące wezmą; a jeśli nas nauczać chcą, zaraz im słuchanie wypowiadajmy; albo od nich, gdy mówić o wierze poczną, wstajmy, albo ich prośmy, aby tej mowy zaniechali, albo je czem inszem zabawmy a mówmy śmiele: nie u stołu, nie przy świeckich sprawach, ale z modlitwą, ze czcią, z przygotowaniem prawdy Bożej szukajcie, nie tak lekkomyślnie jakby chleba albo piwa.

Są jeszcze straże od tych jadów, właściwe nabożnym Katolikom. Gdy na heretyki wejrzym, pomyśleć mamy iż z naszych grzechów wyrośli; jako Daniel Prorok mówi: dana jest moc antychrystowi dla grzechów (6). Ci co się między nami grzeszyć nauczyli, ci wyszli, ci błędy zaczęli. Nie rodzą błędy grzechów, ale grzechy rodzą błędy. Dobrze mówi św. Cyprian: mocnego drzewa burza nie obali (7). Zamiłowali, mówi Pan, ciemności więcej niźli światłość, więcej herezje i baśnie i kłamstwa, niźli zdrową naukę: i daje Pan Jezus przyczynę, bo ich uczynki złe były (8). Wiedząc tedy iż z naszych grzechów herezje wychodzą i naszymi się złymi przykłady karmią, – patrząc na nie, do pokuty się i żałości za grzechy nasze udajmy.

A my zwłaszcza duchowni, naprawujmy się i odrastajmy, bo na nas oko obrócili, i mniemają aby wygrali gdy niektórych duchownych grzechami i zgorszeniem się karmią. Pająk jadu szuka, ale pszczoła miodu. By patrzyli na dobre i święte kapłany, a pomyśleli iż bez złych też być tu na ziemi nie może, nie mieliby się czem cieszyć. Jednak ujmujmy im tej pociechy, a życzmy tej sobie aby na nasze dobre uczynki patrząc, do Wiary się świętej pobudzali. Tą by ich zbroją zdobywać, i samych siebie od nich bronić dobremi przykłady a cnotą naszą: oboje by się jedną rzeczą sprawiło, i my byśmy się od nich nie zarażali, i oni by się od nas zwyciężali, na dobre przykłady nasze patrząc.

Nie mówmy iż już ich mało a ustają, ten nieprzyjaciel rad się i po przegraniu wraca i z małej iskierki umie wielki uczynić ogień: nie bezpieczniejmy, jeszcze grzechy, złości nasze, hardości, łakomstwa, nieczystości, niedbalstwa i oziębłości do Chwały Bożej – trwają, jeszcze się to ciernie nie wykopało, jeszcze drzewo katolickie i kościelne – złe rodzi.

O dwojgu drzewie pomyślmy. Jedno jest samo z siebie i z korzenia swego złe, i rodzić nic dobrego nie może: takie jest heretyckie, które mając za korzeń niewierność i odstępstwo, hardość i nieposłuszeństwo, nigdy nic dobrego rodzić nie może. Drugie drzewo jest pobożności katolickiej, które może zawżdy dobre owoce rodzić, bo na dobrym i zdrowym korzeniu i przy wodzie ufundowane i szczepione jest, gdyby na pracy i pilności ludzkiej około niego nie schodziło. My, cośmy na Chrystusie ufundowani i w jedności ogrodu i sadu Jego przy rzekach Świętych Sakramentów osadzeni stoim, jako się z dobrych i pobożnych uczynków Panu wymówim? jako się Jego siekiery nie przelękniem? Acz to drzewo inaczej karze Pan Bóg niźli owo drugie: heretyckie z korzeniem wycina i pali, nasze karząc, gałęzi tylo ucina, liście obija, zostaniecie jako dąb z opadłym liściem (9).

Ale Panie! pniaka i korzenia nie ruszaj, bo gdy się upamiętamy, odrość to wszystko i wrócić się nam może za łaską Twoją, która na nas z wysługi Syna Twego, w którego wszczepieni jesteśmy, płynie. Dosyć już to drzewo św. Kościoła Twego obcięte i obite (10), dosyć na się heretyckiego i pogańskiego ma urągania, tak wiele królestw i narodów, jako wielkich gałęzi, obcięte są od niego. Zmiłuj się już nad drogim szczepem Twoim, puść deszcz dobroci Twojej, aby odrosło a do swojej ozdoby pierwszej przyszło. Serce też każdego z nas uczyń pięknym ogrodem i drzewem Twoim, obróć je do żywej wody, do Jezusa i wysług Jego, z której prawa skrucha i dar do żywota dobrego nam wypłynie. Przez tegoż Syna Twego, Pana naszego, który z Tobą w jedności Ducha Świętego króluje na wieki. Amen.

Ks. Piotr Skarga SI (b)

Ks. Piotr Skarga SI (1536-1612).

–––––––––––

O herezyach: kazanie Piotra Skargi napisane przed 2-ma przeszło wieki, a teraz dla pożytku wiernych na nowo przedrukowane (w skróceniu). Paryż. W DRUKARNI BOURGOGNE ET MARTINET, PRZY ULICY JACOB, 30. [1842], str. 8.

(Pisownię i słownictwo nieznacznie uwspółcześniono, w kilku miejscach tekst uzupełniono z oryginalnego kazania; ilustracje od red. Ultra montes).

Całe kazanie na siódmą Niedzielę po Zielonych Świątkach w:

Kazania na niedziele i święta całego roku Ks. Piotra Skargi Societatis Jesu. Wtóra część. Kazania niedzielne od dnia Trójcy świętej do ostatniej niedzieli po świątkach. We Lwowie. NAKŁADEM KSIĘGARNI GUBRYNOWICZA I SCHMIDTA. 1898, ss. 116-130. (Ks. Piotra Skargi S. J. Kazania Roczne Niedzielne. II).

Ks. Piotr Skarga T. J., Kazania na niedziele i święta całego roku. Wydanie nowe. Tom II. WYDAWNICTWO APOSTOLSTWA MODLITWY. KSIĘŻA JEZUICI. Kraków [1938]. (Za pozwoleniem Władzy Duchownej), ss. 129-144. (c)

Przekład łaciński kazania na siódmą Niedzielę po Zielonych Świątkach:

Conciones pro Diebus Dominicis, et Festis, Totius Anni, R. P. Petri Skarga, Polon. Societatis Jesu: jam olim ab ipso Authore, cum additione de septem Sacramentis, et aliarum quarundam Concionum, saepius recognitae, et editae; nunc vero in latinum idioma, translatae, et ad Fidei Doctrinaeque Christianae augmentum, a Joanne Odrowąż Pieniążek, Palatino Siradiensi, in Lucem Publicam Datae, Permissu Superiorum. Cracoviae, Typis Universitatis, 1691, pp. 482-491.

Przypisy:

(1) Jerem. 23, 21.

(2) Jan 10, 1.

(3) Tertullianus, De praescriptione haereticorum.

(4) S. Augustinus.

(5) Mt. 24, 23. 26.

(6) Dan. 8, 12.

(7) S. Cyprianus, De unitate Ecclesiae.

(8) Jan 3, 19.

(9) Iz. 1, 30.

(10) Dan. 4, 11.

O herezjach: kazanie Piotra Skargi napisane przed 2-ma przeszło wieki, a teraz dla pożytku wiernych na nowo przedrukowane (w skróceniu). Paryż. W DRUKARNI BOURGOGNE ET MARTINET, PRZY ULICY JACOB, 30. [1842], s. 1.

Kazania na niedziele i święta całego roku Ks. Piotra Skargi Societatis Jesu. Wtóra część. Kazania niedzielne od dnia Trójcy świętej do ostatniej niedzieli po świątkach. We Lwowie. NAKŁADEM KSIĘGARNI GUBRYNOWICZA I SCHMIDTA. 1898, s. 116.

(a) Kazanie na siódmą Niedzielę po Świątkach.

(b) "Piotr Skarga T. J. (1536-1612). Książę kaznodziejów polskich – urodzony w Grójcu, studia odbywa na Uniwersytecie Jagiellońskim, w r. 1564 wyświęcony we Lwowie, zostaje kaznodzieją katedralnym. W r. 1569 wstępuje w Rzymie do Towarzystwa Jezusowego, wraca do kraju 1571 r., pracuje w szeregu miast – m. in. w Pułtusku, Lwowie, Jarosławiu, Wilnie (od r. 1579-84 rektorem akademii wileńskiej), Połocku, Rydze, Dorpacie. W r. 1579 wydaje Żywoty świętych. Od r. 1584 bawi w Krakowie, w r. 1587 zostaje kaznodzieją królewskim (od r. 1596 w Warszawie), przemawia na 18 sejmach. W r. 1595 wyd. Kazania na niedziele i święta, w r. 1597 – Kazania sejmowe, a w r. 1600 – Kazania o siedmi sakramentach. Pochowany w Krakowie w kościele św. Piotra i Pawła.

Wielki duchem kaznodzieja, asceta i pokutnik, umysł głęboki, serce gorące, charakter mocny, narzędzie Pańskie do napominania wodzów narodu w czasach decydujących o jego przyszłości (kaznodzieja narodowy). Pełny talent kaznodziejski: wymowny treścią jędrną i obfitą, wykład jasny, wyrazisty, wyobraźnia bujna, żywa – stąd plastyka mowy; w przekonywaniu zwarty, nieustępujący; niezrównany, najwymowniejszy w napieraniu na uczucia i wolę («psychotyrannos»); nadzwyczaj śmiały, nieustraszony w gromieniu, proroczy. Cała jego wymowa dostojna, wzniosła, z pism Bożych czerpiąca światła i siłę; stylistycznie żywa, dźwięczna i płynna". – Ks. Zygmunt Pilch, Szkoła kaznodziejstwa. Kielce 1937, s. 34-35.

(c) Por. 1) Kwintus Septymiusz Florens Tertulian, a) Preskrypcja przeciw heretykom. (Liber de praescriptionibus adversus haereticos) b) O dyscyplinie i obyczajach heretyków (De haereticorum disciplina et moribus).

2) Ks. Piotr Skarga SI, a) Kazania na niedziele i święta całego roku. b) Kazanie na dzień Trójcy Świętej. c) Kazanie na XXIV niedzielę po Świątkach. (O końcu świata i o Antychryście). d) O kąkolu heretyckim i diabelskiej wolności religijnej (De haeretica zizania et diabolica libertate religiosa). e) O jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem i o greckim i ruskim od tej jedności odstąpieniu, oraz Synod Brzeski i Obrona Synodu Brzeskiego. f) Żywoty Świętych Starego i Nowego Zakonu na każdy dzień przez cały rok. g) Nauki o Sakramentach Chrztu, Bierzmowania, Pokuty, Ostatniego Pomazania, Kapłaństwa i Małżeństwa. h) Nauki o Przenajświętszym Sakramencie. i) Pierwsze 354 lata historii Kościoła świętego wyjęte z "Rocznych dziejów kościelnych" kardynała Cezarego Baroniusza. j) O rozumieniu początku Ewangelii św. Jana, którą się na końcu Mszy czyta. k) O świętej monarchii Kościoła Bożego i o pasterzach i owcach. Kazanie na wtórą Niedzielę po Wielkiejnocy (De Sancta Ecclesiae Dei Monarchia et de Pastoribus et Ovibus. Concio pro Dominica secunda post Pascha). l) Męczeństwo pacholęcia Symona Trydenckiego, od żydów umęczonego.